باستانشناسان در جنوب انگلستان موفق به کشف یک ابزار ماقبل تاریخی از جنس استخوان فیل شدند که قدمت آن به حدود ۵۰۰ هزار سال میرسد و اکنون قدیمیترین نمونه از نوع خود در اروپا به شمار میرود. این چکش استخوانی، نه تنها نشاندهنده تواناییهای فنی اجداد اولیه انسان در ساخت ابزار است، بلکه تصویر جدیدی از استفاده هوشمندانه از منابع نادر محیطی در دوران باستان ارائه میدهد.
چکش استخوانی نیم میلیون ساله؛ مدرکی تازه از تکنولوژی انسانهای اولیه
این ابزار فسیلشده که در پژوهشی مشترک بین کالج دانشگاهی لندن (UCL) و موزه تاریخ طبیعی لندن بررسی شده، در مجله Science Advances منتشر شده است. پژوهشگران معتقدند این چکش استخوانی احتمالاً توسط نئاندرتالهای اولیه یا گونه «هومو هایدلبرگنسیس» ساخته و بهکار گرفته شده است. این وسیله که بهعنوان یک «چکش نرم» دستی شناخته میشود، در فرآیند تولید و تیزکردن ابزارهای سنگی کاربرد داشته است و به دلیل جنس استخوانی، امکان شکلدهی دقیقتر و کنترل بهتر بر سنگتراشی را فراهم میکرد.
در مقایسه با چکشهای سنگی، چکش استخوانی با جذب ضربههای شدید، به ابزارساز اجازه میداد تا لبههای تیز سنگها را بدون شکستن، اصلاح کند. این توانایی در تولید ابزارهای شکار، قصابی و کارهای روزمره اهمیت زیادی داشته و نشان میدهد اجداد ما از سطح پیچیدهای از مهارتهای فنی برخوردار بودهاند.
استخوان فیل بهعنوان ماده اولیه؛ انتخابی نادر و هدفمند
این قطعه فسیلشده به شکل تقریبی مثلثی و با ابعادی حدود ۱۱ سانتیمتر طول، ۶ سانتیمتر عرض و ۳ سانتیمتر ضخامت، تقریباً هماندازه کف دست انسان است. تحلیلهای میکروسکوپی نشان میدهد که لبههای آن با بریدگی و آثار ضربه بهصورت عمدی شکل داده شده و ابزار بارها استفاده شده است. جنس این ابزار از «استخوان کورتیکال» (لایه بیرونی متراکم استخوان) بوده که نشان میدهد از استخوان فیل یا ماموت ساخته شده است.
فیلها و ماموتها در جنوب انگلستان پیشتاریخ نادر بودهاند و به همین دلیل استخوانهایشان منبعی کمیاب و ارزشمند محسوب میشد. پژوهشگران بر این باورند که انسانهای اولیه بهطور آگاهانه این ماده را انتخاب کردهاند؛ زیرا استخوان فیل نسبت به استخوان سایر حیوانات سختتر و مقاومتر است و برای ساخت چکش نرم با دوام طولانی مناسبتر بود.
چکش استخوانی و بازنگری در تصویر انسانهای اولیه؛ ابزارسازی با آیندهنگری
سایمون پارفیت، نویسنده اصلی مطالعه، این کشف را نشانهای از هوش و نبوغ اجداد باستانی دانسته و گفته است که آنها درک عمیقی از مواد بومی داشته و توانایی فنی لازم برای ساخت ابزارهای سنگی ظریف را نیز دارا بودهاند. دکتر سیلویا بلو، از دیگر پژوهشگران، تأکید کرده است که استفاده از ماده کمیاب مانند استخوان فیل برای تیزکردن ابزار، نشاندهنده تفکر پیچیده و آیندهنگری تکنولوژیکی انسانهای اولیه است.
در حالی که ابزارهای استخوانی با قدمت ۱.۵ میلیون سال در آفریقا یافت شدهاند، نمونههای مشابه در اروپا بسیار نادر هستند. بیشتر ابزارهای استخوانی شناخته شده در اروپا به دورههای بسیار جدیدتر، حدود ۴۳ هزار سال پیش، تعلق دارند. از این رو، این چکش استخوانی ۵۰۰ هزار ساله بهعنوان قدیمیترین ابزار استخوانی اروپا محسوب میشود و میتواند بازنگری در فهم ما از تکامل تکنولوژی و شناخت انسانهای اولیه در قاره اروپا را به دنبال داشته باشد.
- چکش استخوانی نشان میدهد ابزارسازی انسانهای اولیه تنها محدود به سنگ نبوده و از مواد حیوانی نیز بهره میبردند.
- کشف این ابزار در اروپا، سن ابزارهای استخوانی در این قاره را چندصد هزار سال عقبتر از آنچه تصور میشد، میبرد.
**بیوگرافی لعیا آزاده**
**لعیا آزاده**
سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی
لعیا آزاده منتقد هنری، کیوریتور و پژوهشگر حوزه هنرهای تجسمی با بیش از چهارده سال تجربه تخصصی در نقد هنری، مدیریت پروژههای نمایشگاهی و پژوهش در تاریخ هنر معاصر ایران است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل جریانهای نوین هنرهای تجسمی، زیباییشناسی معاصر و پیوند هنر با مفاهیم فلسفی و اجتماعی است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد پژوهش هنر از دانشگاه هنر تهران و کارشناسی نقاشی از دانشگاه هنر است. همچنین دورههای تخصصی کیوریتوری و مدیریت موزه را در آکادمی هنرهای معاصر اروپا گذرانده و در کارگاههای متعدد نقد هنری و زیباییشناسی شرکت فعال داشته است.
**سوابق حرفهای**
آزاده فعالیت حرفهای خود را از اواخر دهه هشتاد به عنوان منتقد هنری در نشریات تخصصی هنری آغاز کرد. با توسعه فعالیتهایش در حوزه کیوریتوری، وی گردانندگی چندین نمایشگاه معتبر گروهی و انفرادی در گالریها و موزههای داخلی را بر عهده داشته و به عنوان مشاور هنری با چندین مؤسسه فرهنگی همکاری مستمر دارد.
وی از ابتدای سال ۱۴۰۰ به تیم تحریریه مجله اینترنتی ساتیا پیوسته و به عنوان سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی در این رسانه فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای عمیق و نقدهای تحلیلی وی درباره آثار هنرمندان معاصر ایرانی و جریانهای جهانی هنر، مورد توجه جامعه هنری و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی آزاده در نقد و تحلیل هنرهای تجسمی معاصر، کیوریتوری نمایشگاههای مفهومی و پژوهش در زمینه زیباییشناسی فلسفی است. وی همچنین در زمینه مشاوره مجموعهداری، تحلیل بازار هنر و مطالعه تأثیر تحولات اجتماعی بر تولیدات هنری تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی آزاده مبتنی بر تلفیق دانش تاریخ هنر، مفاهیم زیباییشناسی فلسفی و درک بستر اجتماعی تولید اثر هنری است. وی در نقدهای خود همواره بر درک فرآیند خلاقه هنرمند، تحلیل ساختار فرمال اثر و بررسی لایههای معنایی آن تأکید دارد و از رویکردهای تکبعدی و قضاوتهای شتابزده پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن منتقدان و نویسندگان هنر ایران و انجمن کیوریتورهای مستقل است و در کمیتههای انتخاب چندین دوسالانه و جشنواره هنری معتبر کشور مشارکت داشته است.