دانشمندان موفق شدند برای نخستینبار در شرایط آزمایشگاهی، نخستین مولکول شکلگرفته پس از پیدایش جهان را بازسازی کنند؛ مولکولی که نقش کلیدی در خنک شدن کیهان اولیه و آغاز شکلگیری ستارگان ایفا کرده است. این دستاورد علمی، در مؤسسه فیزیک هستهای ماکس پلانک آلمان و با استفاده از فناوریهای پیشرفته در دمای نزدیک به صفر مطلق بهدست آمده است.
آغاز کیهان و تولد نخستین مولکولها
حدود ۱۳.۸ میلیارد سال پیش، جهان با انفجار بزرگ (بیگ بنگ) آغاز شد؛ لحظهای که کیهان فوقالعاده داغ و متراکم بود. تنها چند ثانیه پس از این رویداد، دمای جهان بهتدریج کاهش یافت و نخستین عناصر یعنی هیدروژن و هلیوم در حالت یونیزه شکل گرفتند. اما حدود ۳۸۰ هزار سال طول کشید تا دمای کیهان به حدی برسد که اتمهای خنثی پدیدار شوند و واکنشهای شیمیایی اولیه آغاز شود.
در این مرحله، نخستین مولکول شناختهشده کیهان یعنی یون هیدرید هلیوم (HeH⁺) شکل گرفت؛ ترکیبی از یک اتم خنثای هلیوم و یک یون هیدروژن. این مولکول آغازگر زنجیرهای از واکنشها بود که در نهایت به تولید هیدروژن مولکولی (H₂) انجامید؛ رایجترین مولکول در جهان که نقش حیاتی در خنکسازی ابرهای گازی و شکلگیری ستارگان دارد.
بازسازی شرایط کیهان اولیه در آزمایشگاه
در آزمایشگاه حلقه ذخیرهسازی برودتی مؤسسه ماکس پلانک، پژوهشگران موفق شدند شرایطی مشابه کیهان اولیه را در دمای چند کلوین (حدود منفی ۲۶۷ درجه سانتیگراد) بازسازی کنند. در این آزمایش، یونهای هیدرید هلیوم در یک حلقه ۳۵ متری ذخیره شدند و با پرتوهایی از اتمهای هیدروژن خنثی برخورد داده شدند. هدف از این برخوردها، بررسی نرخ واکنشهای شیمیایی در دماهای مختلف بود.
یافتهای برخلاف انتظار؛ واکنشها در دمای پایین متوقف نمیشوند
برخلاف پیشبینیهای پیشین، نتایج آزمایش نشان داد که کاهش دما تأثیر منفی بر سرعت واکنشها ندارد. دکتر هولگر کرکل، از اعضای تیم تحقیقاتی، اعلام کرد: «بر اساس نظریههای قبلی، انتظار میرفت واکنشها در دماهای پایین بهشدت کاهش یابند، اما آزمایشهای ما نشان داد که این فرضیه نادرست است.»
این کشف نشان میدهد که واکنشهای یون هیدرید هلیوم با هیدروژن در دوران اولیه کیهان، بسیار مؤثرتر از آن چیزی بودهاند که تاکنون تصور میشد. این واکنشها نقش مهمی در خنکسازی کیهان و فراهمسازی شرایط لازم برای آغاز همجوشی هستهای و تولد ستارگان داشتهاند.
اهمیت پژوهش در درک منشأ ستارگان و ساختار کیهان
نتایج این پژوهش که در نشریه علمی «اخترشناسی و اخترفیزیکشناسی» منتشر شده، میتواند مسیر تازهای در مطالعات مربوط به شیمی کیهان و منشأ ساختارهای بزرگمقیاس مانند ستارگان و کهکشانها باز کند. بازسازی نخستین مولکول جهان، نهتنها گامی مهم در فهم تاریخچه کیهان است، بلکه میتواند به توسعه مدلهای دقیقتر از تحول کیهانی در دوران پس از بیگ بنگ کمک کند.
**بیوگرافی لعیا آزاده**
**لعیا آزاده**
سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی
لعیا آزاده منتقد هنری، کیوریتور و پژوهشگر حوزه هنرهای تجسمی با بیش از چهارده سال تجربه تخصصی در نقد هنری، مدیریت پروژههای نمایشگاهی و پژوهش در تاریخ هنر معاصر ایران است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل جریانهای نوین هنرهای تجسمی، زیباییشناسی معاصر و پیوند هنر با مفاهیم فلسفی و اجتماعی است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد پژوهش هنر از دانشگاه هنر تهران و کارشناسی نقاشی از دانشگاه هنر است. همچنین دورههای تخصصی کیوریتوری و مدیریت موزه را در آکادمی هنرهای معاصر اروپا گذرانده و در کارگاههای متعدد نقد هنری و زیباییشناسی شرکت فعال داشته است.
**سوابق حرفهای**
آزاده فعالیت حرفهای خود را از اواخر دهه هشتاد به عنوان منتقد هنری در نشریات تخصصی هنری آغاز کرد. با توسعه فعالیتهایش در حوزه کیوریتوری، وی گردانندگی چندین نمایشگاه معتبر گروهی و انفرادی در گالریها و موزههای داخلی را بر عهده داشته و به عنوان مشاور هنری با چندین مؤسسه فرهنگی همکاری مستمر دارد.
وی از ابتدای سال ۱۴۰۰ به تیم تحریریه مجله اینترنتی ساتیا پیوسته و به عنوان سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی در این رسانه فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای عمیق و نقدهای تحلیلی وی درباره آثار هنرمندان معاصر ایرانی و جریانهای جهانی هنر، مورد توجه جامعه هنری و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی آزاده در نقد و تحلیل هنرهای تجسمی معاصر، کیوریتوری نمایشگاههای مفهومی و پژوهش در زمینه زیباییشناسی فلسفی است. وی همچنین در زمینه مشاوره مجموعهداری، تحلیل بازار هنر و مطالعه تأثیر تحولات اجتماعی بر تولیدات هنری تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی آزاده مبتنی بر تلفیق دانش تاریخ هنر، مفاهیم زیباییشناسی فلسفی و درک بستر اجتماعی تولید اثر هنری است. وی در نقدهای خود همواره بر درک فرآیند خلاقه هنرمند، تحلیل ساختار فرمال اثر و بررسی لایههای معنایی آن تأکید دارد و از رویکردهای تکبعدی و قضاوتهای شتابزده پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن منتقدان و نویسندگان هنر ایران و انجمن کیوریتورهای مستقل است و در کمیتههای انتخاب چندین دوسالانه و جشنواره هنری معتبر کشور مشارکت داشته است.