دانشمندان اخیراً در منطقه کلاریون–کلیپرون (CCZ) اقیانوس آرام، کشفی انقلابی ثبت کردهاند: تولید «اکسیژن تاریک» ۱۳۰۰۰ فوت پایینتر از سطح آب، جایی که نور خورشید هیچگاه نفوذ نمیکند. این پدیده میتواند دریچهای نو بر منشأ حیات هوازی روی زمین و حتی احتمال حیات در قمرهای یخی مشتری و زحل بگشاید.
نودولهای پلیمتالیک و نقش «باتری در سنگ»
نودولهای پلیمتالیک CCZ شامل لایههایی از اکسید منگنز، آهن، مس، نیکل و کبالت است که به مرور روی هستههای کوچک (مانند دندان کوسه) رسوب میکند. آزمایشهای Andrew Sweetman و همکارانش در Nature Geoscience نشان داد این کلوخهها با ایجاد اختلاف پتانسیل حدود 0.95 ولت، میتوانند آب دریا را الکترولیز کرده و اکسیژن و هیدروژن تولید کنند. مکانیسم به اختصار اینگونه است که:
- لایههای معدنی نودول بهعنوان الکترود عمل کرده و با عبور جریان الکتریکی ناخواسته، مولکولهای H₂O را به O₂ و H₂ تقسیم میکنند.
- سطح مقطع بزرگ و ترکیب فلزیِ غنی از کاتالیزورهای طبیعی مانند منگنز و آهن، روند الکترولیز را در تاریکی کامل ممکن میسازد.
پیامدها برای منشأ حیات و آینده معدنکاری دریایی
این کشف، جواز بازنگری در نظریههای کلاسیک مبنی بر آغاز اکسیژنسازی فقط بهواسطه فتوسنتز میدهد. علاوه بر این، تجربه مشابه در آزمایشگاه ۲۰۲۳ نشان داد حتی پس از حذف باکتریها و آرکئاها، سطح اکسیژن افزایش مییابد، تأییدی بر خصلت غیرزیستی این فرآیند.
علاوه بر اهمیت علمی، برداشت گسترده پلیمتالنودولها برای باتریهای انرژیهای نو میتواند با ریسک تخریب زیستبوم اعماق همراه باشد. هیئت بینالمللی بستر دریاها (ISA) توصیه کرده پیش از صدور مجوز استخراج، ارزیابیهای زیستمحیطی دقیقتری انجام شود تا اکوسیستمهای کممطالعه اقیانوسی آسیب نبیند.
دیدی فرازمینی؛ از CCZ تا انسلادوس
یافتههای CCZ میتواند الهامبخش جستوجو برای «اکسیژن تاریک» در پوستههای یخی انسلادوس و اروپا باشد. اگر فرآیند الکترولیز طبیعی در اعماق زمین امکان دارد، احتمال تولید اکسیژن و پشتیبانی از حیات میکروبی در زیر یخهای فشرده قمرهای منظومه شمسی نیز تقویت میشود.
منابع
- Sweetman et al., “Polymetallic nodules as in situ ‘geobatteries’ generating dark oxygen,” Nature Geoscience, July 2025.
**بیوگرافی لعیا آزاده**
**لعیا آزاده**
سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی
لعیا آزاده منتقد هنری، کیوریتور و پژوهشگر حوزه هنرهای تجسمی با بیش از چهارده سال تجربه تخصصی در نقد هنری، مدیریت پروژههای نمایشگاهی و پژوهش در تاریخ هنر معاصر ایران است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل جریانهای نوین هنرهای تجسمی، زیباییشناسی معاصر و پیوند هنر با مفاهیم فلسفی و اجتماعی است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد پژوهش هنر از دانشگاه هنر تهران و کارشناسی نقاشی از دانشگاه هنر است. همچنین دورههای تخصصی کیوریتوری و مدیریت موزه را در آکادمی هنرهای معاصر اروپا گذرانده و در کارگاههای متعدد نقد هنری و زیباییشناسی شرکت فعال داشته است.
**سوابق حرفهای**
آزاده فعالیت حرفهای خود را از اواخر دهه هشتاد به عنوان منتقد هنری در نشریات تخصصی هنری آغاز کرد. با توسعه فعالیتهایش در حوزه کیوریتوری، وی گردانندگی چندین نمایشگاه معتبر گروهی و انفرادی در گالریها و موزههای داخلی را بر عهده داشته و به عنوان مشاور هنری با چندین مؤسسه فرهنگی همکاری مستمر دارد.
وی از ابتدای سال ۱۴۰۰ به تیم تحریریه مجله اینترنتی ساتیا پیوسته و به عنوان سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی در این رسانه فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای عمیق و نقدهای تحلیلی وی درباره آثار هنرمندان معاصر ایرانی و جریانهای جهانی هنر، مورد توجه جامعه هنری و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی آزاده در نقد و تحلیل هنرهای تجسمی معاصر، کیوریتوری نمایشگاههای مفهومی و پژوهش در زمینه زیباییشناسی فلسفی است. وی همچنین در زمینه مشاوره مجموعهداری، تحلیل بازار هنر و مطالعه تأثیر تحولات اجتماعی بر تولیدات هنری تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی آزاده مبتنی بر تلفیق دانش تاریخ هنر، مفاهیم زیباییشناسی فلسفی و درک بستر اجتماعی تولید اثر هنری است. وی در نقدهای خود همواره بر درک فرآیند خلاقه هنرمند، تحلیل ساختار فرمال اثر و بررسی لایههای معنایی آن تأکید دارد و از رویکردهای تکبعدی و قضاوتهای شتابزده پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن منتقدان و نویسندگان هنر ایران و انجمن کیوریتورهای مستقل است و در کمیتههای انتخاب چندین دوسالانه و جشنواره هنری معتبر کشور مشارکت داشته است.