یک کلاه نمدی پشمی ۱۶۰۰ ساله که نمادی بینظیر از پوشاک دوره اوایل مسیحیت در مصر باستان است، پس از سالها مرمت دقیق، مجدداً به نمایش گذاشته شد. این اثر تاریخی که توسط مصرشناس برجسته انگلیسی، سِر فلیندرز پتری، در اوایل قرن بیستم کشف شده بود، اکنون در موزهای در انگلستان، داستان شگفتانگیز خود را روایت میکند و بینشی عمیق از سبک زندگی و هنر باستانی آن دوران ارائه میدهد.
رونمایی از کلاه نمدی باستانی: میراثی از دل صحراهای مصر
این کلاه نمدی که از جنس پشم بافته شده و رنگهای متنوعی دارد، متعلق به دوره قبطی (اوایل مسیحیت) در مصر است. اهمیت این کلاه به دلیل کمیابی آن دوچندان میشود؛ این اثر یکی از تنها سه نمونه شناختهشده از این نوع کلاه در جهان است که تا به امروز باقی مانده و در میان آنها نیز بهترین نمونه از نظر سلامت و حفظ ساختار محسوب میشود. سِر فلیندرز پتری، مصرشناس نامدار بریتانیایی، این کلاه باستانی را در سال ۱۹۱۱ و در کاوشهای خود در محوطه باستانی لاهون واقع در منطقه فیوم مصر کشف کرد. پتری که نقش بسزایی در شناخت تمدن مصر باستان ایفا کرده و به دلیل روشهای نوآورانه در حفاریهای باستانشناسی شناخته میشود، این یافته ارزشمند را به موزه چادویک در بولتون انگلستان اهدا کرد. کشف این کلاه نمدی در کنار مجموعهای از پوشاک دیگر، گواهی بر مهارت بینظیر بافندگی در دوران قبطی است.
جزئیات خیرهکننده کلاه نمدی: شاهکاری از صنعتگری باستانی
طراحی این کلاه نمدی پشمی، نمادی از کاربری و زیباییشناسی دوره خود است. ساختار مخروطی آن از چهار بخش پارچهای دوخته شده تشکیل شده و در مرکز آن یک برجستگی مدور (گره) قرار دارد. قطر تقریبی کلاه ۳۹/۵ سانتیمتر است و بخش عمده آن از نمد قهوهای رنگ ساخته شده است. لبه پهن کلاه از نمد قرمز تیره و حاشیههای آن با پارچه پشمی سبز رنگ دوزندگی شده که در نهایت به پارچه پشمی آبی ختم میشود. داخل کلاه نیز با نمد سفید آسترکشی شده است. درزهای این کلاه با بخیههای ظریف و نامرئی کار شدهاند، در حالی که لبه بیرونی آن دارای بخیههای تزئینی زنجیرهای است که نشان از دقت و ظرافت صنعتگران آن دوره دارد.
کارشناسان موزه بولتون بر این باورند که این کلاه نمدی احتمالاً برای یکی از نیروهای نظامی رومی اشغالگر ساخته شده است، چرا که شباهت زیادی به کلاههای رومی رایج در سده سوم میلادی دارد. با این حال، نظریه دیگری نیز مطرح است که این کلاه ممکن است اقتباسی از طرحهای رومی باشد تا محافظت بیشتری در برابر آفتاب سوزان و طوفانهای شن صحرای مصر برای پوشنده آن فراهم آورد.
دوران قبطی و جایگاه کلاه نمدی در بستر فرهنگی آن زمان
دوره قبطی در مصر، از حدود سال ۳۹۵ میلادی و همزمان با فروپاشی امپراتوری روم آغاز شد. در این دوره، مسیحیت در سراسر امپراتوری روم گسترش یافته بود و در اواسط قرن چهارم میلادی، زبان و فرهنگ قبطی که از عناصر بومی مصر الهام گرفته بود، در میان مسیحیان این منطقه رواج یافت. این دوره شاهد شکوفایی هنر و صنعت، بهویژه در زمینه نساجی بود.
منسوجات قبطی که از تدفینهای مسیحیان اولیه در منطقه فیوم به دست آمدهاند، شهرت جهانی دارند. این آثار با ویژگیهای زیر شناخته میشوند:
نخهای رنگارنگ و طرحهای بافت پیچیده: نمایشدهنده تکنیکهای پیشرفته بافندگی و حس زیباییشناسی آن دوران.
ترکیبی از شمایلنگاریهای متنوع: از جمله نماد باستانی مصری «آنخ» (صلیبی با حلقهای در بالا که نماد زندگی ابدی است)، خدایان رومی و قدیسان مسیحی، که تلفیقی از فرهنگهای مختلف را در هنر قبطی نشان میدهد.
این کلاه نمدی نیز در این بستر فرهنگی و هنری غنی قرار میگیرد و به عنوان یک نمونه نادر، ارزش تاریخی و هنری فراوانی دارد و نمادی از زندگی روزمره و پوشاک در آن دوران است.
فرایند نفسگیر مرمت و نمایش کلاه نمدی ارزشمند
در آگوست ۲۰۲۵ (حدوداً آبان ۱۴۰۴)، موزه بولتون برای نخستین بار این کلاه نمدی آفتابی را پس از یک فرایند طولانی و پیچیده حفاظت و مرمت به نمایش عمومی گذاشت. جکی هایمن، کارشناس مرمت منسوجات که مسئولیت بازسازی این «کلاه نمدی بسیار نادر» را بر عهده داشت، در بیانیهای توضیح داد که بیدها به شدت به نمد پشمی کلاه آسیب رسانده بودند. او با استفاده از پارچههای دسترنگ، کلاه را تثبیت کرده و شکل اصلی آن را با دقت بازسازی نموده است. هایمن در مورد این اثر باستانی گفت: «این کلاه برای پوشیدن ساخته شده بود؛ ای کاش میتوانست حرف بزند و به ما بگوید چه کسی آن را ساخته و چه کسی آن را پوشیده است.» این سخنان، حس کنجکاوی و ارتباط عمیق ما را با گذشته و افرادی که این اشیاء را خلق و استفاده کردهاند، برمیانگیزد و اهمیت حفظ چنین میراثی را یادآور میشود.
مطالب مرتبط
- کارشناسان هشدار میدهند: شش نشانه حیاتی که از لزوم دور انداختن گیاه آپارتمانی خبر میدهند
- خواب سنگین شیر ماده در مسیر گله فیلها؛ واکنش عجیب همنوعان جان او را به خطر انداخت
- پژوهشگران راهکار تغذیهای مؤثری برای کاهش خطرات کلسترول بالا کشف کردند
- پلتفرم ایکس با راهاندازی بازار اختصاصی، خرید و فروش نامهای کاربری را ممکن ساخت
**بیوگرافی لعیا آزاده**
**لعیا آزاده**
سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی
لعیا آزاده منتقد هنری، کیوریتور و پژوهشگر حوزه هنرهای تجسمی با بیش از چهارده سال تجربه تخصصی در نقد هنری، مدیریت پروژههای نمایشگاهی و پژوهش در تاریخ هنر معاصر ایران است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل جریانهای نوین هنرهای تجسمی، زیباییشناسی معاصر و پیوند هنر با مفاهیم فلسفی و اجتماعی است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد پژوهش هنر از دانشگاه هنر تهران و کارشناسی نقاشی از دانشگاه هنر است. همچنین دورههای تخصصی کیوریتوری و مدیریت موزه را در آکادمی هنرهای معاصر اروپا گذرانده و در کارگاههای متعدد نقد هنری و زیباییشناسی شرکت فعال داشته است.
**سوابق حرفهای**
آزاده فعالیت حرفهای خود را از اواخر دهه هشتاد به عنوان منتقد هنری در نشریات تخصصی هنری آغاز کرد. با توسعه فعالیتهایش در حوزه کیوریتوری، وی گردانندگی چندین نمایشگاه معتبر گروهی و انفرادی در گالریها و موزههای داخلی را بر عهده داشته و به عنوان مشاور هنری با چندین مؤسسه فرهنگی همکاری مستمر دارد.
وی از ابتدای سال ۱۴۰۰ به تیم تحریریه مجله اینترنتی ساتیا پیوسته و به عنوان سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی در این رسانه فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای عمیق و نقدهای تحلیلی وی درباره آثار هنرمندان معاصر ایرانی و جریانهای جهانی هنر، مورد توجه جامعه هنری و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی آزاده در نقد و تحلیل هنرهای تجسمی معاصر، کیوریتوری نمایشگاههای مفهومی و پژوهش در زمینه زیباییشناسی فلسفی است. وی همچنین در زمینه مشاوره مجموعهداری، تحلیل بازار هنر و مطالعه تأثیر تحولات اجتماعی بر تولیدات هنری تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی آزاده مبتنی بر تلفیق دانش تاریخ هنر، مفاهیم زیباییشناسی فلسفی و درک بستر اجتماعی تولید اثر هنری است. وی در نقدهای خود همواره بر درک فرآیند خلاقه هنرمند، تحلیل ساختار فرمال اثر و بررسی لایههای معنایی آن تأکید دارد و از رویکردهای تکبعدی و قضاوتهای شتابزده پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن منتقدان و نویسندگان هنر ایران و انجمن کیوریتورهای مستقل است و در کمیتههای انتخاب چندین دوسالانه و جشنواره هنری معتبر کشور مشارکت داشته است.