رضا کیانیان، بازیگر سرشناس سینمای ایران، پس از سالها دوری از قالب فیلم کوتاه، با پذیرش نقش اصلی در فیلم «یادداشتهای زیرزمینی» به کارگردانی عباس شکوری، بار دیگر نگاهها را به این ژانر جلب کرده است. این اثر که بر پایه یک پرونده واقعی و با الهام از رمان داستایفسکی ساخته شده، در بخش تجربی چهل و دومین جشنواره فیلم کوتاه تهران حضور دارد.
الهام از پروندههای واقعی در دادگاه
عباس شکوری، کارگردان و قاضی دادگاه کیفری، درباره ایده فیلم توضیح داده است که «یادداشتهای زیرزمینی» دوازدهمین فیلم داستانی اوست و همچون آثار اخیرش از دل پروندههای واقعی شکل گرفته است. او هدف خود را استفاده از زبان سینما برای طرح مشکلات قانونی و حتی تأثیرگذاری بر قانونگذاران عنوان کرده است.
سه محور اصلی درام؛ قاضی، متهم و قانون
به گفته شکوری، فیلم بر سه محور اصلی استوار است:
- قاضی که در بنبست اخلاقی و وجدانی قرار میگیرد.
- متهم که در روند دادرسی دچار بحران میشود.
- خود قانون که در این فیلم بهعنوان کاراکتری مستقل حضور دارد.
این همزیستی میان قانون و اخلاق، گره اصلی داستان را شکل میدهد و نشان میدهد که چگونه عدالت، وجدان و متن قانون میتوانند در تضاد یا تعامل با یکدیگر قرار گیرند.
پروندهای حقوقی، نه جنایی
برخلاف تصور اولیه، پرونده الهامبخش فیلم جنایی نیست. شکوری تأکید میکند که با وجود وقوع جرم، موضوع جنایت به معنای حقوقی آن مطرح نیست. او همچنین به محدودیتهای فیلم کوتاه اشاره کرده و گفته است که تنها بخشهای کلیدی پرونده انتخاب شده تا پیام اصلی اثر منتقل شود.
تجربهگرایی در روایت
شکوری فیلم خود را در دسته آثار تجربی قرار داده است. او معتقد است فیلم تجربی الزاماً بیداستان نیست، بلکه میتواند داستانی داشته باشد که با روایتی متفاوت و ساختاری نو ارائه شود. «یادداشتهای زیرزمینی» نیز با بهرهگیری از فرمهای تازه، مرز میان داستانی و تجربی را درنوردیده است.
همکاری رضا کیانیان؛ از تردید تا پذیرش
کیانیان در ابتدا تمایلی به بازی در فیلم کوتاه نداشت و صراحتاً اعلام کرده بود که دیگر در این قالب ایفای نقش نمیکند. اما پس از گفتوگو با کارگردان و توضیح درباره مضمون اجتماعی و قضایی اثر، او به دلیل همسویی دغدغههای انسانی و اخلاقی با موضوع فیلم، نقش اصلی را پذیرفت.
عوامل و داستان فیلم
در کنار رضا کیانیان، حمیدرضا معدنکن و مریم هاشمی نیز در این فیلم بازی میکنند. سایر عوامل شامل:
- فیلمنامه: عباس شکوری و سینا روستا
- فیلمبرداری: سیاوش مزروعی
- موسیقی: حسین بیدگلی
- تدوین: عباس شکوری
- صداگذاری: علیرضا شیرآلی
در خلاصه داستان آمده است: «قاضیای پس از سالها قضاوت با پروندهای روبهرو میشود که اگر شاکی و متهم همکاری نکنند، تصمیم او میتواند آینده یک نوزاد را به خطر بیندازد.»
جمعبندی
فیلم کوتاه یادداشتهای زیرزمینی با حضور رضا کیانیان و کارگردانی قاضی-فیلمساز عباس شکوری، نمونهای از پیوند میان سینما و دغدغههای حقوقی است. این اثر نشان میدهد که چگونه هنر میتواند بستری برای بازاندیشی در قوانین و اخلاق اجتماعی باشد و در عین حال، فرصتی برای تجربهگرایی در روایت سینمایی فراهم کند.
**بیوگرافی لعیا آزاده**
**لعیا آزاده**
سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی
لعیا آزاده منتقد هنری، کیوریتور و پژوهشگر حوزه هنرهای تجسمی با بیش از چهارده سال تجربه تخصصی در نقد هنری، مدیریت پروژههای نمایشگاهی و پژوهش در تاریخ هنر معاصر ایران است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل جریانهای نوین هنرهای تجسمی، زیباییشناسی معاصر و پیوند هنر با مفاهیم فلسفی و اجتماعی است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد پژوهش هنر از دانشگاه هنر تهران و کارشناسی نقاشی از دانشگاه هنر است. همچنین دورههای تخصصی کیوریتوری و مدیریت موزه را در آکادمی هنرهای معاصر اروپا گذرانده و در کارگاههای متعدد نقد هنری و زیباییشناسی شرکت فعال داشته است.
**سوابق حرفهای**
آزاده فعالیت حرفهای خود را از اواخر دهه هشتاد به عنوان منتقد هنری در نشریات تخصصی هنری آغاز کرد. با توسعه فعالیتهایش در حوزه کیوریتوری، وی گردانندگی چندین نمایشگاه معتبر گروهی و انفرادی در گالریها و موزههای داخلی را بر عهده داشته و به عنوان مشاور هنری با چندین مؤسسه فرهنگی همکاری مستمر دارد.
وی از ابتدای سال ۱۴۰۰ به تیم تحریریه مجله اینترنتی ساتیا پیوسته و به عنوان سردبیر بخش هنرهای تجسمی و زیباییشناسی در این رسانه فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای عمیق و نقدهای تحلیلی وی درباره آثار هنرمندان معاصر ایرانی و جریانهای جهانی هنر، مورد توجه جامعه هنری و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی آزاده در نقد و تحلیل هنرهای تجسمی معاصر، کیوریتوری نمایشگاههای مفهومی و پژوهش در زمینه زیباییشناسی فلسفی است. وی همچنین در زمینه مشاوره مجموعهداری، تحلیل بازار هنر و مطالعه تأثیر تحولات اجتماعی بر تولیدات هنری تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی آزاده مبتنی بر تلفیق دانش تاریخ هنر، مفاهیم زیباییشناسی فلسفی و درک بستر اجتماعی تولید اثر هنری است. وی در نقدهای خود همواره بر درک فرآیند خلاقه هنرمند، تحلیل ساختار فرمال اثر و بررسی لایههای معنایی آن تأکید دارد و از رویکردهای تکبعدی و قضاوتهای شتابزده پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن منتقدان و نویسندگان هنر ایران و انجمن کیوریتورهای مستقل است و در کمیتههای انتخاب چندین دوسالانه و جشنواره هنری معتبر کشور مشارکت داشته است.